Người căm phẫn lên án chính sách “làm cho dân ngu để dễ trị”, đầu độc dân bản xứ bằng rượu và thuốc phiện. Trong bài viết in trên Tạp chí Cộng sản Pháp số 14 năm 1921, trang 24, Người viết: “Người Đông Dương không được học, đúng thế, bằng sách vở và bằng diễn văn nhưng người Đông Dương nhận sự giáo dục bằng cách khác. Đau khổ, nghèo đói và sự đàn áp tàn bạo là người thầy duy nhất của họ. Sự tàn bạo của chủ nghĩa tư bản đã chuẩn bị đất rồi: Chủ nghĩa xã hội chỉ còn phải làm cái việc là gieo hạt giống của công cuộc giải phóng nữa thôi” (Hồ Chí Minh toàn tập, tập 1 - 1980, trang 9-10, NXB Sự thật).

Người Việt Nam từ xa xưa vốn rất hiếu học. Có con học giỏi là vinh dự cho cha mẹ. Dù nhà nghèo đến đâu, cha mẹ cũng cố tìm mọi cách cho con cái được học hành “nửa bụng chữ bằng một hũ vàng”. Thực dân Pháp đến làm thay đổi tất cả, người nghèo càng bị bần cùng vì phải chống đói đã, rồi mới có thể nghĩ tới việc học hành. Số rất ít trường học Pháp lập ra để đào tạo tuỳ phái, thông ngôn và viên chức nhỏ phục vụ cho bọn xâm lược.

Sau 30 năm bôn ba năm châu bốn biển tìm đường cứu nước, ngày 28-1-1941, Bác Hồ trở về Tổ quốc trực tiếp lãnh đạo cách mạng. Trước hết, Người lo “diệt giặc đói khổ, diệt giặc dốt”. Ngày 1-2-1942, Người viết bài “Nên học sử ta”, in trên Báo Việt Nam độc lập:

Dân ta phải biết sử ta

Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam.

Người căn dặn: “Dân ta phải biết sử ta. Sử ta dạy cho ta chuyện vẻ vang của tổ tiên ta. Dân tộc ta là con Rồng, cháu Tiên, có nhiều người tài giỏi đánh Bắc dẹp Nam, yên dân trị nước, tiếng để muôn đời” (Hồ Chí Minh toàn tập, tập 3 - 1983, trang 436, NXB Sự thật).

Cách mạng tháng 8 thành công, ngày 3-9-1945, Bác Hồ chủ trương “Mở một chiến dịch giáo dục”, đó là nhiệm vụ thứ hai trong những nhiệm vụ cấp bách của Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà. Tiếp theo, ngày 10-10-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh “Về việc thành lập Hội đồng cố vấn học chính”. Hội đồng gồm có Bộ trưởng Bộ giáo dục và 30 hội viên chọn ở các ngành, các giới để nghiên cứu trình Chính phủ những chủ trương chính sách về giáo dục.

Bác Hồ rất quan tâm việc tổ chức bồi dưỡng đội ngũ giáo viên – những chiến sĩ tiên phong chống nạn mù chữ. Bác viết thư gửi anh chị em giáo viên bình dân học vụ – những nhà giáo làm việc mà không có lương bổng, thành công mà không có tiếng tăm. Lòng hăng hái và nỗ lực của anh chị em đã mang lại kết quả là đồng bào ta nhiều người biết đọc, biết viết. Người khen ngợi: “Vinh dự đó thì tượng đồng bia đá nào cũng không bằng”. (Hồ Chí Minh toàn tập, tập IV, NXB Sự thật ,1984, trang 130).

Tại lớp học chính trị của các giáo viên cấp II, cấp III toàn miền Bắc (13 tháng 9 năm 1958), Bác nói, lời tâm huyết: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây; Vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người” (Báo Nhân Dân số 1645 ngày 14-9-1958). Bác giao nhiệm vụ cho ngành giáo dục trực tiếp là các nhà giáo đào tạo ra những công dân tốt và cán bộ tốt cho Nhà nước. Người căn dặn các thầy, các cô không ngừng tu dưỡng đạo đức, không ngừng học tập, nâng cao nghiệp vụ.

Ngày nay, Đảng và Nhà nước rất coi trọng sự nghiệp giáo dục. Đất nước ta có đội ngũ thầy giáo, cô giáo đông đảo được đào tạo chính quy, họ thực sự là những “kỹ sư tâm hồn”. Đồng lương của nhà giáo từng bước được cải thiện, ngoài lương cơ bản, thầy cô còn được hưởng 30% phụ cấp đứng lớp. Thu nhập của các nhà giáo từ ngân sách chi trả đã cao hơn lương của công chức một số ngành, xứng đáng với cống hiến của các thầy, các cô. Cơ sở vật chất của ngành giáo dục như trường lớp, đồ dùng dạy học ngày một hoàn thiện. Tuy nhiên, những tiêu cực trong ngành giáo dục khiến ta phải suy nghĩ. Đó là bệnh thành tích trong thi cử, nạn dạy thêm, học thêm tràn lan. Tình trạng học lệch cũng đáng lo ngại. Điểm môn lịch sử trong các kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh cao đẳng và đại học rất thấp.

Tuy nhiên, mấy năm qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng và sự quan tâm của các cấp, ngành giáo dục đã có chuyển biến mạnh mẽ; mặt yếu kém được khắc phục. Những tấm gương nhà giáo “Vừa hồng vừa chuyên”, những học sinh – sinh viên chăm ngoan vượt khó học giỏi, “Học đi đôi với hành” ngày một nhiều hơn; nhiều em đoạt giải cao trong các kỳ thi quốc gia và quốc tế, thực hiện ý nguyện của Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu.